Inteligjenca artificiale po mbërrin në Ballkan: Kush humbet punën dhe kush përfiton?

Për dekada me radhë, në Ballkan ka vlejtur një rregull pothuajse i padiskutueshëm: nëse dëshiron një pagë më të lartë dhe një karrierë serioze, shkon në Perëndim. Gjermania, Austria dhe Zvicra kanë qenë qendra e natyrshme e gravitetit për breza të tërë punëtorësh nga rajoni.

Inteligjenca artificiale mund të mos e ndryshojë këtë pamje brenda natës, por mund të ripërcaktojë një nga rregullat kryesore — se një punë cilësore dhe e paguar mirë duhet domosdoshmërisht të ndodhet aty ku është përqendruar kapitali.

Sot, një programues nga Prishtina, një dizajner nga Sarajeva, një specialist marketingu nga Shkupi ose një sipërmarrës nga Tirana mund të punojë për një kompani në Berlin, Londër apo Nju Jork pa u shpërngulur. Me zhvillimin e shpejtë të mjeteve të IA-së, mundësi të tilla mund të bëhen gjithnjë e më të shumta.

Por kjo histori ka edhe një anë tjetër, shumë më pak romantike.

Cilat vende pune janë të parat nën presionin e inteligjencës artificiale?

Më të rrezikuarit nuk janë domosdoshmërisht punëtorët e fabrikave, por njerëzit që kryejnë detyra zyre të përsëritshme dhe të standardizuara.

Mbështetja për klientët, administrata, përkthimet e thjeshta, kontabiliteti, futja e të dhënave dhe disa punë në marketing tashmë mund të automatizohen pjesërisht. Nëse më parë një kompanie i duheshin dhjetë punonjës për t'iu përgjigjur emaileve, përpunuar dokumentet ose përgatitur përmbajtje, në të ardhmen të njëjtin vëllim pune mund ta kryejë një ekip shumë më i vogël me ndihmën e sistemeve të IA-së.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për tregun e punës në Ballkan, i cili prej vitesh ka tërhequr kompani të huaja falë kombinimit të fuqisë punëtore të arsimuar dhe relativisht të lirë.

Nëse inteligjenca artificiale zvogëlon nevojën për një numër të madh punonjësish, kostoja e ulët e punës nuk do të jetë më një përparësi e mjaftueshme konkurruese.

As programuesit nuk janë plotësisht të mbrojtur

Sektori i teknologjisë së informacionit është konsideruar prej vitesh si një lloj “bastioni i sigurt” për të rinjtë në Ballkan. Pagat relativisht të larta, puna në distancë dhe klientët e huaj u kanë mundësuar shumë njerëzve të arrijnë, pa u larguar nga rajoni, një standard jetese që dikur lidhej me Perëndimin.

IA-ja nuk do ta eliminojë nevojën për programues, por do ta ndryshojë rrënjësisht punën e tyre. Një inxhinier me përvojë mund të shkruajë kod, të gjejë gabime, të testojë zgjidhje dhe të zhvillojë prototipe shumë më shpejt me mjetet e reja.

Për këtë arsye, pozitat fillestare mund të përballen me presionin më të madh. Kompanive mund t'u duhen më pak fillestarë për detyrat rutinore. Në të njëjtën kohë, njerëzit që e kuptojnë thellësisht teknologjinë dhe fushën e biznesit, kontrollojnë në mënyrë kritike rezultatet dhe dinë të menaxhojnë mjetet e IA-së, do të bëhen më produktivë — dhe rrjedhimisht më të vlefshëm ekonomikisht.

Pse zejtarët mund të përfitojnë?

Këtu shfaqet një nga paradokset e tregut modern të punës.

Inteligjenca artificiale mund të shkruajë një email biznesi, të përkthejë një tekst ose të analizojë një tabelë të ndërlikuar brenda pak sekondash. Por nuk mund të hyjë thjesht në një banesë dhe të riparojë një tub të çarë.

Hidraulikët, elektricistët, mekanikët, pllaka-shtruesit, mjeshtrit e ndërtimit dhe profesionet e tjera që kërkojnë prani fizike, përshtatje me situata të paparashikueshme dhe saktësi manuale janë shumë më të vështira për t'u automatizuar.

Prandaj, në epokën e inteligjencës artificiale, një zejtar i mirë mund të bëhet më i kërkuar dhe financiarisht më i qëndrueshëm se një pjesë e punonjësve të zyrës me diploma universitare.

A mund t'i mbajë IA-ja njerëzit në Ballkan?

Kjo është ndoshta pyetja më delikate për të gjithë rajonin.

Nëse dikush nga Prishtina, Tirana, Sarajeva, Shkupi ose Prizreni mund të punojë për një kompani të huaj dhe të fitojë disa herë më shumë se mesatarja lokale, largimi drejt Gjermanisë nuk është më strategjia e vetme për një standard më të mirë jetese.

Megjithatë, mbetet pyetja nëse paga është motivi i vetëm për migrim. Njerëzit nuk shpërngulen vetëm për shkak të të ardhurave, por edhe për shkak të stabilitetit institucional, parashikueshmërisë së sistemit, arsimit, shëndetësisë dhe cilësisë së përgjithshme të jetës së përditshme.

IA-ja mund t'i afrojë pagat perëndimore me Ballkanin, por nuk mund t'i zgjidhë vetë problemet shumëvjeçare të institucioneve në rajon.

Një mundësi e madhe për bizneset e vogla ballkanike

Për bizneset e vogla dhe sipërmarrësit nga Ballkani, mundësia mund të jetë edhe më e madhe.

Një ekip prej disa personash, me IA-në si shumëfishues kapaciteti, mund të drejtojë marketingun, të komunikojë me klientë të huaj, të përkthejë dhe përshtatë përmbajtjen, të analizojë tregjet dhe të shesë shërbime në mbarë botën. Punët që më parë kërkonin organizata shumë më të mëdha tani po bëhen të arritshme për ekipe të vogla dhe të specializuara.

Kjo mund t'u mundësojë kompanive nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe pjesa tjetër e Ballkanit të konkurrojnë me njohuri, shpejtësi dhe specializim, në vend që të mbështeten vetëm në koston e ulët të punës.

Dy skenarë të mundshëm për Ballkanin

Ballkani ndodhet përpara dy skenarëve të ndryshëm.

Në të parin, ai mbetet një burim periferik i fuqisë punëtore të lirë, vlera e së cilës do të bjerë gradualisht ndërsa automatizimi përparon.

Në të dytin, rajoni e përdor inteligjencën artificiale si një levë që lidh drejtpërdrejt bizneset e vogla, sipërmarrësit dhe ekspertët individualë me tregjet më të pasura globale.

Rreziku më i madh, në mënyrë paradoksale, mund të mos jetë që IA-ja do t'i marrë vendet e punës.

Rreziku më i madh është që të tjerët të mësojnë ta përdorin atë më shpejt, më mirë dhe në mënyrë më strategjike.

Nëse një punë e paguar mirë mund të “mbërrijë” vërtet te një punëtor në Prishtinë, Tiranë, Sarajevë apo Shkup, mbetet pyetja që për Ballkanin është më e rëndësishme se vetë teknologjia:

A do të na duhet ende të largohemi drejt Perëndimit për të jetuar me një pagë perëndimore?